نزاع اندیشکدهها؛ از اختلاف نهادی تا پرسش از حکمرانی
گزارشی از نخستین نشست «نزاع اندیشکدهها» در مرکز نوآوری اجتماعی مسجد جامع محمدیه
آیا نزاع امروزِ اندیشه در ایران، از دانشگاهها به اندیشکدهها منتقل شده است؟این پرسش، نقطه آغاز نخستین جلسه از سلسلهنشستهای «نزاع اندیشکدهها» بود؛ نشستی که به همت مرکز نوآوری اجتماعی مسجد جامع محمدیه و با حضور جمعی از اندیشهورزان، مدیران اندیشکدهها و فعالان حوزه حکمرانی برگزار شد.این جلسه، بیش از آنکه به یک پاسخ واحد برسد، صحنهی بروز لایههای مختلفی از اختلاف، همپوشانی و حتی سوءتفاهم در باب چیستی اندیشکده، نسبت آن با دانشگاه، سیاست، دین و حکمرانی بود.اندیشکده؛
نهاد مسئلهیاب یا تصمیمساز؟
در ابتدای جلسه، جناب آقای صدرایی مدیرعامل مرکز نوآوری اجتماعی مسجد جامع محمدیه با طرح این پرسش که «آیا نزاع دانشکدهها امروز به نزاع اندیشکدهها تبدیل شده است؟» بحث را به سمت نسبت نهادهای دانشی با قدرت و حکمرانی سوق داد.در ادامه، جناب آقای عبدالحسینی از اندیشکده پویش و رهیافت راهبردی با تأکید بر ضرورت ورود تمدنی به بحث حکمرانی، اندیشکدهها را نهادهایی مسئلهمحور دانست که برخلاف دانشگاهها، بر اساس ساختار پروژهای و در قامت حلقههای میانی جامعه و حاکمیت عمل میکنند. بهگفته او، ضعف اصلی اندیشکدههای ایرانی در دو حوزه است:اندیشهورزی عمیق و سیاستورزی مؤثر. او نزاع اندیشکدهها را نه الزاماً یک تعارض مخرب، بلکه میدانی برای تضارب سازنده اندیشهها، اعتمادسازی و همافقشدن در آرمانها توصیف کرد؛ مشروط به آنکه این تعامل به ایستایی فکری منجر نشود.
نزاع اصلی؛ هنوز بر سر تعریف اندیشکده است
جناب آقای یزدانی به نمایندگی از اندیشکده اقتصاد مقاومتی ریشه نزاع را عمیقتر دانست. از نگاه او، پیش از هر بحثی درباره کارکرد یا تعارض اندیشکدهها، باید به یک پرسش بنیادین پاسخ داد:اندیشکده چیست؟او با مقایسهای تاریخی، به سرنوشت مفهوم «کارآفرینی» در ایران اشاره کرد و گفت همانطور که ورود شتابزده این مفهوم بدون توافق نظری، به آشفتگی انجامید، اندیشکدهها نیز با همین خطر مواجهاند.یزدانی تأکید کرد که سپردن تولیت اندیشکدهها به نهادهایی چون وزارت علوم یا الزام حضور اعضای هیئت علمی، نشانهای از عدم درک درست از مأموریت اندیشکده است. به باور او، دانشگاه طی دهههای اخیر بهتدریج سایر نهادهای فکری کشور، از جمله حوزه را به حاشیه رانده و نزاع امروز، بیش از آنکه فکری باشد، نهادی و ساختاری است.
اندیشکده تولید علم نمیکند؛ گزینه تولید میکند
یکی از مهمترین محورهای جلسه، تمایز میان تولید علم دانشگاهی و تصمیمسازی اندیشکدهای بود. یزدانی صریحاً تأکید کرد:«اندیشکده تولید علم نمیکند؛ اندیشکده تولید گزینه برای تصمیمگیر میکند.»بهگفته او، مأموریت اندیشکده نه استخراج گزارههای نظری، بلکه ترکیب ارزشها، آرمانها، مسئلهشناسی عینی و نظرات خبرگان برای ارائه گزینههای عملیاتی به حکمران است. تصمیم، ذاتاً با «انتخاب» گره خورده و بدون گزینههای سنجیده، اساساً تصمیمی شکل نمیگیرد.در این چارچوب، اندیشکده فعلی سیاسی انجام میدهد؛ نه به معنای جناحی، بلکه به معنای ورود مستقیم به میدان کنش عمومی و حکمرانی.
دانشگاه، رسانه و بنبست گفتوگواز دیگر محورهای بحث، نسبت اندیشکده با رسانه بود. یزدانی با اشاره به نمونههایی چون بحران ارز و بنزین، هشدار داد که رسانه بستر مناسبی برای حل تعارضات راهبردی نیست و در فقدان فرهنگ گفتوگو، به ابزاری برای گروگانگیری افکار عمومی تبدیل میشود.در مقابل، اندیشکدهها میتوانند در فرایندهای بلندمدت، با تغییر طرز فکر نخبگان و مردم، زمینه تصمیمهای کلان و پایدار را فراهم کنند؛ نه آنکه صرفاً به تجویزهای فوری و کوتاهمدت بسنده کنند.
حکمرانی متمرکز یا توزیعشده؟
پرسشی که جلسه را دگرگون کرددر میانه جلسه، جناب آقای صدری با طرح پرسشهایی درباره امکان حکمرانی توزیعشده، مسیر بحث را به چالش کشید: آیا در الگوهای غیرمتمرکز حکمرانی، اساساً نیازی به اندیشکدههای تخصصی وجود دارد؟ آیا میتوان نقشهای مردم، اندیشهورز، تصمیمساز و تصمیمگیر را در یک فرد یا اجتماع محلی جمع کرد؟
دین، قرآن و بازتعریف حکمرانی
در بخش پایانی نشست، نگاههای دینی و قرآنی به بحث افزوده شد. جناب آقای شریفیان از تجربه اندیشکده قرانگفت سخن گفت؛ تلاشی برای ایجاد دیالوگ میان نظام مفاهیم دینی و مسائل عینی جامعه امروز. به باور او، الگوی قرآنی هدایت، الگویی دیالکتیکی است؛ نه یکسویه.
در ادامه، جناب آقای عالمی با استناد به آیه ۲۱۳ سوره بقره، تصریح کرد که مفهوم حکمرانی اسلامی را نباید از «Governance» مدرن اخذ کرد، بلکه باید آن را از متن وحی استخراج نمود؛ جایی که نسبت میان مردم، اختلاف، هدایت و حکم روشن میشود.
نزاعی که تازه آغاز شده است
نخستین جلسه «نزاع اندیشکدهها» بیش از آنکه به جمعبندی نهایی برسد، نشان داد که مسئله اندیشکده در ایران، هنوز در سطح تعریف، مأموریت و نسبت با قدرت حلنشده باقی مانده است. از نزاع نهادی میان دانشگاه، حوزه و اندیشکدهها گرفته تا اختلاف در تلقی از حکمرانی، سیاست، دین و نقش مردم، همگی گواه آناند که این نشست، نه پایان یک بحث، بلکه آغاز یک گفتوگوی ضروری و پرچالش است؛ گفتوگویی که اگر استمرار یابد، میتواند به بازتعریف جدی اندیشهورزی در ایران امروز بینجامد.
بدون دیدگاه